വന്‍താര; കഥയ്ക്കപ്പുറം നടക്കുന്ന കാർബൺ, ഭൂമി, അധികാര രാഷ്ട്രീയം

ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യ പാദം മനുഷ്യൻ സ്വന്തം വികസന മാതൃകയെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യേണ്ടിവരുന്ന കാലഘട്ടമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഒരുകാലത്ത് സമ്പത്ത് എന്നത് സ്വർണ്ണവും ഭൂമിയും ഫാക്ടറികളും എണ്ണശേഖരങ്ങളും ആയിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്ന് ആ നിർവചനം പതുക്കെ പക്ഷേ നിർണായകമായി മാറുന്നു. വരാനിരിക്കുന്ന ദശകങ്ങളിൽ ഏറ്റവും വിലപിടിക്കുന്ന വിഭവം എണ്ണയോ ലിഥിയമോ ആയിരിക്കില്ല; അത് ശുദ്ധവായു ആയിരിക്കും.

ഈ മാറ്റം വികാരപരമായ പരിസ്ഥിതി ചർച്ചയല്ല, മറിച്ച് കണക്കുകളും നിയമങ്ങളും വിപണികളും നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയ–സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. ആ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് “വന്‍താര പോലുള്ള വൻപദ്ധതികളെ വായിക്കേണ്ടത്.

ആദ്യം തന്നെ വന്‍താര എന്താണെന്ന് വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കണം. വന്‍താര ഗുജറാത്തിലെ ജാംനഗർ മേഖലയിലായി രൂപംകൊണ്ട, വലിയ തോതിലുള്ള ഭൂവിസ്തൃതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു വന്യജീവി രക്ഷ–പുനരധിവാസ–സംരക്ഷണ പദ്ധതിയായി ഔദ്യോഗികമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പരിക്കേറ്റതോ മനുഷ്യ ഇടപെടലാൽ ദുരിതത്തിലായതോ ആയ വന്യജീവികളെ ഇവിടെ പാർപ്പിക്കുകയും ചികിത്സിക്കുകയും ദീർഘകാല പരിചരണത്തിലൂടെ “സ്വാഭാവിക ആവാസവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് സമാനമായ” അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുകയാണ് പ്രഖ്യാപിത ലക്ഷ്യം.

പരമ്പരാഗത മൃഗശാലാ ആശയത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, വിശാലമായ ഹരിതഭൂമി, നിയന്ത്രിത മനുഷ്യ സാന്നിധ്യം, കുറഞ്ഞ ശബ്ദവും മലിനീകരണവും, പ്രകൃതിസഹജമായ ആവാസക്രമങ്ങൾ എന്നിവയാണ് ഈ പദ്ധതിയുടെ അടിസ്ഥാനം. എന്നാൽ വന്‍താരയെ നിർവചിക്കുന്നത് ഈ മൃഗസംരക്ഷണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ മാത്രമല്ല. വലിയ ഭൂമി, ദീർഘകാല പരിസ്ഥിതി സ്ഥിരത, പരിമിത വ്യാവസായിക ഇടപെടൽ എന്നിവ ചേർന്നാണ് ഇത് ഒരു “സംരക്ഷണ കേന്ദ്രം” എന്നതിലുപരി, ഭാവിയിലെ പരിസ്ഥിതി–സാമ്പത്തിക ഘടനയിൽ പ്രസക്തിയുള്ള ഒരു വലിയ ഭൂമി–പരിസ്ഥിതി യൂണിറ്റായി മാറുന്നത്.

പൊതുസമൂഹത്തിന് മുന്നിൽ വന്‍താര അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് ഒരു മാനവിക കഥയായാണ്—രക്ഷിക്കപ്പെട്ട വന്യജീവികൾ, വിശാലമായ പച്ചപ്പുള്ള ഭൂമി, പ്രകൃതിയോടുള്ള കരുണ. ഈ ദൃശ്യങ്ങൾ തെറ്റാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. എന്നാൽ അവ പൂർണ്ണ കഥയല്ല. അവ വലിയൊരു ഘടനയുടെ ദൃശ്യമുഖം മാത്രമാണ്. വന്‍താരയുടെ യഥാർത്ഥ പ്രസക്തി അവിടെ ജീവിക്കുന്ന മൃഗങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിലല്ല, അവയെ ചുറ്റിപ്പറ്റി രൂപപ്പെടുന്ന ഭൂമി നിയന്ത്രണം, കാർബൺ കണക്കെടുപ്പ്, ഭാവിയിലെ വിപണി ശക്തി എന്നിവയിലാണ്.

ഈ ഘടനയുടെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നതാണ് 2026 മുതൽ ഇന്ത്യയിൽ നടപ്പിലാകുന്ന കാർബൺ ക്രെഡിറ്റ് ട്രേഡിംഗ് സ്കീം (CCTS). ഇതുവരെ വായു മലിനീകരണം ഒരു “അനിവാര്യ ദോഷം” എന്ന നിലയിലാണ് കൈകാര്യം ചെയ്തിരുന്നത്. വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന്റെയും വികസനത്തിന്റെയും വിലയായി മലിനീകരണം അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ പുതിയ സംവിധാനത്തിൽ മലിനീകരണം ഇനി സഹിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ദോഷമല്ല; അത് ചെലവേറിയ നിയമലംഘനം ആണ്. നിശ്ചിത പരിധിയേക്കാൾ കൂടുതൽ കാർബൺ പുറന്തള്ളുന്ന വ്യവസായ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് രണ്ട് വഴികൾ മാത്രം ബാക്കിയാകും: വൻതുക പിഴയടയ്ക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ കാർബൺ ക്രെഡിറ്റുകൾ വാങ്ങുക. ഇതോടെ വായു ഒരു പൊതുസമ്പത്തിൽ നിന്ന് വ്യാപാരയോഗ്യമായ ചരക്കായി മാറുന്നു.

ഇവിടെയാണ് “കാർബൺ സിങ്ക്” എന്ന ആശയം നിർണ്ണായകമായി മാറുന്നത്. വനങ്ങൾ, ഹരിതഭൂമികൾ, നിയന്ത്രിത മനുഷ്യ ഇടപെടലുള്ള വലിയ ഭൂവിഭാഗങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം അന്തരീക്ഷത്തിലെ കാർബൺ ഡൈ ഓക്സൈഡ് ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു. ശാസ്ത്രീയമായി ഇത് അളക്കാനും രേഖപ്പെടുത്താനും സാധിക്കും. അങ്ങനെ അളക്കപ്പെടുന്ന ഓരോ ടൺ കാർബണിനും ഒരു സർട്ടിഫിക്കറ്റ് ലഭിക്കും. അതാണ് കാർബൺ ക്രെഡിറ്റ്. ഈ ക്രെഡിറ്റുകൾ വിപണിയിൽ വിൽക്കാൻ സാധിക്കും. നിയമപരമായും സാമ്പത്തികമായും ഇത് പൂർണ്ണമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട സംവിധാനമാണ്.

ഇതോടെ ഒരു പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. മലിനീകരണം നടത്തുന്ന വ്യവസായങ്ങൾ ഇനി വികസനത്തിന്റെ നായകരല്ല; അവ ബാധ്യതകളാണ്. അതേസമയം, മലിനീകരണം “ആഗിരണം ചെയ്യുന്ന” ഭൂമികൾ ലാഭ കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറുന്നു. വായുവിനെ മലിനമാക്കുന്നവൻ വില കൊടുക്കണം; വായുവിനെ ശുദ്ധമാക്കുന്നവൻ വരുമാനം നേടും. ഈ സമവാക്യം പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തെ ഒരു നൈതിക ബാധ്യതയിൽ നിന്ന് ബിസിനസ് മോഡലായി മാറ്റുന്നു.

വന്‍താര പോലുള്ള പദ്ധതികളുടെ യഥാർത്ഥ ശക്തി ഇവിടെ വ്യക്തമായി കാണാം. വൻതോതിലുള്ള ഭൂമി, ഹരിതാവരണം, നിയന്ത്രിത ഉപയോഗം—ഇവ ഒന്നിച്ചാൽ അത് ഒരു കാര്യക്ഷമമായ കാർബൺ സിങ്കായി മാറും. ഈ ഭൂമി ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന കാർബൺ ക്രെഡിറ്റുകളുടെ മൂല്യം ഇന്നത്തെ കണക്കുകളിൽ പോലും വമ്പിച്ചതായിരിക്കും. 2030-ഓടെ ഇന്ത്യയിലെ കാർബൺ വിപണി 10 ബില്യൺ ഡോളർ കടക്കും എന്നാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. 2040-ഓടെ ഈ സംഖ്യ അതിലും വലിയതാകും. അപ്പോൾ ഇന്ന് രൂപപ്പെടുന്ന ഇത്തരം പദ്ധതികൾ ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ അടിത്തറ ആയിത്തീരും.

സർക്കാർ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഔദ്യോഗിക നാരേറ്റീവ് വളരെ ആകർഷകമാണ്. കർഷകർക്ക് കാർബൺ ക്രെഡിറ്റുകൾ ഉണ്ടാക്കാം, ജൈവകൃഷി ലാഭകരമാകും, വനവൽക്കരണം വരുമാന മാർഗമാകും. സിദ്ധാന്തത്തിൽ ഇത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ പ്രായോഗികമായി കാർബൺ ക്രെഡിറ്റ് വിപണിയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ വലിയ തടസ്സങ്ങളുണ്ട്. സർട്ടിഫിക്കേഷൻ ചെലവ്, ശാസ്ത്രീയ അളവെടുപ്പ്, മൂന്നാം കക്ഷി ഓഡിറ്റുകൾ, ഡാറ്റ റിപ്പോർട്ടിംഗ്—ഇവയെല്ലാം ചെറുകിട കർഷകർക്കും സാധാരണ ഭൂമിയുടമകൾക്കും വലിയ ഭാരമാണ്. ഇതോടെ കാർബൺ വിപണി “തുറന്നതാണെന്ന്” പറയുമ്പോഴും, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അത് വലിയ സാമ്പത്തിക ശേഷിയുള്ളവർക്കുള്ള കളിസ്ഥലം ആയി മാറുന്നു.

ഇവിടെയാണ് “സ്കെയിൽ അഡ്വാന്റേജ്” എന്ന ആശയം നിർണായകമാകുന്നത്. വൻതോതിലുള്ള ഭൂമിയും മൂലധനവും കൈവശമുള്ളവർക്ക് കാർബൺ ക്രെഡിറ്റുകൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുകയും സംഭരിക്കുകയും വിപണിയിൽ വിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് വളരെ എളുപ്പമാണ്. ചെറുകിട കർഷകൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഈ സംവിധാനത്തിൽ നിലനിൽക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടും. ഫലമായി, വായു എന്ന പൊതുസമ്പത്ത് പതുക്കെ കോർപ്പറേറ്റ് ആസ്തിയായി മാറുന്ന ഒരു ഘടന രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇത് വെറും സാമ്പത്തിക പ്രശ്നമല്ല; ഇത് ഗൗരവമുള്ള ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രശ്നമാണ്. ഒരുകാലത്ത് ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിന്റെ അടയാളമായിരുന്നെങ്കിൽ, വരാനിരിക്കുന്ന കാലത്ത് ശുദ്ധവായുവിന്റെ നിയന്ത്രണം അധികാരത്തിന്റെ പുതിയ രൂപമായിരിക്കും. മലിനീകരണം ചെയ്യുന്ന വ്യവസായങ്ങൾ കാർബൺ ക്രെഡിറ്റുകൾ വാങ്ങാൻ നിർബന്ധിതരാകുമ്പോൾ, ആ ക്രെഡിറ്റുകൾ നൽകുന്നവർക്ക് വിപണി നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള ശക്തി ലഭിക്കും. അങ്ങനെ, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം ഒരു നൈതിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് അധികാര ഉപകരണമായി മാറുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വന്താരയെ വായിക്കുമ്പോൾ, അത് ഒരു മൃഗസംരക്ഷണ കേന്ദ്രം മാത്രമല്ല. അത് ഭാവിയിലെ വായു–കാർബൺ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയിൽ ഒരു സ്ഥാനം ഉറപ്പിക്കുന്ന ഘടന ആണ്. ഇത് നല്ലതാണോ മോശമാണോ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ലളിതമായ ഉത്തരമില്ല. കാരണം, കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധി യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. മലിനീകരണം നിയന്ത്രിക്കാതെ മനുഷ്യന് മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിയില്ല. അതിനായി വിപണി സംവിധാനങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നത് ഒരു പ്രായോഗിക പരിഹാരമായിരിക്കാം.

പക്ഷേ ചോദ്യം മറ്റൊന്നാണ്. ഈ പരിഹാരത്തിന്റെ നേട്ടം ആരിലേക്കാണ് ഒഴുകുന്നത്? ചെറുകിട കർഷകനിലേക്കോ, വലിയ ഭൂമി കൈവശമുള്ളവരിലേക്കോ? വായു എന്ന പൊതുസമ്പത്ത് എല്ലാവർക്കും സമമായി ലഭ്യമാകുമോ, അല്ലെങ്കിൽ അത് വിലകൊടുത്ത് വാങ്ങേണ്ട ഒരു പ്രിവിലേജ് ആയി മാറുമോ? വന്താരയെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയ ചർച്ചകൾ നമ്മെ ഈ ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് നിർബന്ധിതരാക്കണം. മൃഗങ്ങളുടെ കണ്ണുകളിൽ മാത്രം നോക്കി ഇത്തരം പദ്ധതികളെ വിലയിരുത്തുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. കാർബൺ അക്കൗണ്ടുകൾ, ഭൂമി നിയന്ത്രണം, നിയമ ഘടന, വിപണി ശക്തി—ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് യഥാർത്ഥ ചിത്രം രൂപപ്പെടുന്നത്.

ശുദ്ധവായു ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വിലപിടിക്കുന്ന സമ്പത്താകുന്ന കാലം വരുന്നു. ആ ലോകത്തിൽ, ഇന്ന് രൂപപ്പെടുന്ന വലിയ പരിസ്ഥിതി പദ്ധതികൾ ഭാവിയിലെ അധികാര ഘടനയെ നിർണ്ണയിക്കും. വന്താര ആ ഘടനയിലെ ഒരു ഘടകമാണ്—ഒരു ചിഹ്നമല്ല, ഒരു സിസ്റ്റം. അതിനെ അങ്ങനെ തന്നെയാണ് നമ്മൾ വായിക്കേണ്ടത്.