അറബിയിലെ ഉത്തരാധുനിക വായനകൾ
മനുഷ്യൻ പടുത്തുയർത്തിയ ഉറച്ച വിശ്വാസപ്രമാണങ്ങളുടെയും യുക്തിചിന്തകളുടെയും മേൽക്കൂരകൾക്ക് വിള്ളൽ വീണപ്പോഴാണ് ഉത്തരാധുനികത (Postmodernism) എന്ന ചിന്താപ്രവാഹം ലോകബൗദ്ധിക ചരിത്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തിയത്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ രണ്ടാം പകുതിയിൽ, ആധുനികതയുടെ പുകമറകൾക്കുള്ളിൽ തളച്ചിടപ്പെട്ട മാനവബുദ്ധിക്ക് ഇതൊരു വിമോചനമായിരുന്നു. ഇത് കേവലമൊരു സാഹിത്യ പ്രസ്ഥാനമോ ഏകീകൃത ദാർശനിക സിദ്ധാന്തമോ അല്ല; മറിച്ച് കാലം കാത്തുവെച്ച ഏകശിലാത്മകമായ സത്യങ്ങളെയും പുരോഗതിയുടെ പൊള്ളയായ അവകാശവാദങ്ങളെയും സംശയത്തിന്റെ മുനയിൽ നിർത്തിയ സാംസ്കാരിക വിപ്ലവമായിരുന്നു
മനുഷ്യൻ പടുത്തുയർത്തിയ ഉറച്ച വിശ്വാസപ്രമാണങ്ങളുടെയും യുക്തിചിന്തകളുടെയും മേൽക്കൂരകൾക്ക് വിള്ളൽ വീണപ്പോഴാണ് ഉത്തരാധുനികത (Postmodernism) എന്ന ചിന്താപ്രവാഹം ലോകബൗദ്ധിക ചരിത്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തിയത്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ രണ്ടാം പകുതിയിൽ, ആധുനികതയുടെ പുകമറകൾക്കുള്ളിൽ തളച്ചിടപ്പെട്ട മാനവബുദ്ധിക്ക് ഇതൊരു വിമോചനമായിരുന്നു. ഇത് കേവലമൊരു സാഹിത്യ പ്രസ്ഥാനമോ ഏകീകൃത ദാർശനിക സിദ്ധാന്തമോ അല്ല; മറിച്ച് കാലം കാത്തുവെച്ച ഏകശിലാത്മകമായ സത്യങ്ങളെയും പുരോഗതിയുടെ പൊള്ളയായ അവകാശവാദങ്ങളെയും സംശയത്തിന്റെ മുനയിൽ നിർത്തിയ സാംസ്കാരിക വിപ്ലവമായിരുന്നു. അറബി ഭാഷയുടെയും സാഹിത്യത്തിന്റെയും വിശാലമായ ചക്രവാളങ്ങളിൽ ഈ ചിന്തകൾ ഏൽപ്പിച്ച മുദ്രകൾ ആഴമേറിയതും വിസ്മയകരവുമാണ്. ആധുനികത മനുഷ്യബുദ്ധിയെയും ശാസ്ത്രത്തെയും കേന്ദ്രമാക്കി ലോകത്തെ വ്യാഖ്യാനിച്ചപ്പോൾ, ഉത്തരാധുനികത ആ കേന്ദ്രത്തെത്തന്നെ റദ്ദ് ചെയ്തു. സത്യം ഒന്നേയുള്ളൂ എന്ന അഹങ്കാരത്തിന് പകരം, സത്യങ്ങൾ അനേകമാണ് എന്ന വിനയപൂർണമായ തിരിച്ചറിവാണ് അത് നൽകിയത്. ചരിത്രവും സംസ്കാരവും ഭാഷയുമെല്ലാം സുരക്ഷിതമായ ലാവണങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറത്തിറങ്ങി, പുതിയ വായനകളുടെയും വിചാരണകളുടെയും തെരുവുകളിൽ പുനർജനിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ഉത്തരാധുനികതയുടെ ഏറ്റവും ഹൃദ്യമായ സവിശേഷത അത് 'മഹാകഥകളെ' (Grand Narratives) തിരസ്കരിച്ചു എന്നതാണ്. മതം, വിപ്ലവം, രാഷ്ട്രം, പുരോഗതി തുടങ്ങിയ വൻമരങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ സ്വകാര്യദുഃഖങ്ങളെയും പൂർണമായി വിശദീകരിക്കുമെന്ന വ്യാമോഹം ഇവിടെ അവസാനിക്കുകയായിരുന്നു. ഇത്തരം മഹാവ്യാഖ്യാനങ്ങൾ പലപ്പോഴും അധികാരത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളാണെന്ന് ഉത്തരാധുനികത വിളിച്ചുപറഞ്ഞു. എഴുത്തുകാരൻ എന്ന സർവ്വാധികാരിയുടെ അന്ത്യം കുറിച്ചുകൊണ്ട് 'രചയിതാവിന്റെ മരണം' എന്ന വിപ്ലവം സാഹിത്യത്തിൽ സംഭവിച്ചു. കൃതിയുടെ അന്തിമ അർത്ഥം നിർണയിക്കുന്നത് ഇനി എഴുത്തുകാരന്റെ തടവറയിലല്ല; മറിച്ച് വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയതാളങ്ങളിലാണ്. ഓരോ വായനയും ഓരോ പുനർസൃഷ്ടിയായി മാറുന്ന മാന്ത്രികതയാണിത്. എഴുത്തുകാരൻ വാക്കുകൾ വിതറുന്നു, എന്നാൽ വായനക്കാരൻ തന്റെ അനുഭവങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ അതിന് ജീവൻ നൽകുന്നു. ഈയൊരു ജനാധിപത്യവൽക്കരണം അറബി സാഹിത്യത്തിൽ വലിയൊരു അനുഭൂതി വിപ്ലവമാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്.
ഭാഷയുടെ കാര്യമെടുത്താൽ, അറബി ഭാഷയെ നൂറ്റാണ്ടുകളായി പിടിച്ചുനിർത്തിയിരുന്ന വിശുദ്ധിയുടെയും നിയമബദ്ധതയുടെയും വിലങ്ങുകൾ ഉത്തരാധുനിക കാലം അഴിച്ചുമാറ്റി. പരമ്പരാഗതമായി അറബി ഭാഷയെ ശുദ്ധതയുടെയും വ്യാകരണ നിയമങ്ങളുടെയും ഉരുക്കുകോട്ടയായാണ് കണ്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ ഉത്തരാധുനികതയിൽ ഭാഷ വെറുമൊരു ആശയവിനിമയ ഉപാധി മാത്രമല്ല, മറിച്ച് പരീക്ഷണത്തിന്റെയും സർഗാത്മകമായ കളിയുടെയും വേദിയായി മാറി. ഉന്നതകുലജാതമായ 'ഫുസ്ഹ'യുടെ (ശുദ്ധ അറബി) ഗാംഭീര്യത്തിനിടയിലേക്ക് സാധാരണക്കാരന്റെ തെരുവുഭാഷയും പ്രാദേശിക മൊഴികളും ഭയമില്ലാതെ കടന്നുവന്നു. അധികാരത്തിന്റെ ഭാഷയെ തച്ചുടച്ച്, അരികുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടവന്റെ നിശബ്ദതകൾക്ക് ശബ്ദം നൽകാൻ ഈ ഭാഷാപരമായ വികേന്ദ്രീകരണം വഴിയൊരുക്കി. അർഥം സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ലെന്നും, അത് മരീചിക പോലെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒന്നാണെന്നും ഉത്തരാധുനിക അറബി നോവലുകൾ നമ്മോട് മന്ത്രിക്കുന്നു. ഭാഷാസാധുതയെ ബോധപൂർവ്വം ലംഘിച്ചുകൊണ്ട്, ഫുസ്ഹയും സംഭാഷണഭാഷയും ഒരേ താളുകളിൽ ഇടംപിടിക്കുന്നത് ഭാഷയുടെ അധികാരസ്വഭാവത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഭാഗമാണ്.
അറബി നോവലുകളിൽ ഉത്തരാധുനികത തീർത്ത വിസ്മയങ്ങൾ വിവരണാതീതമാണ്. ആരംഭവും മധ്യവും ഒടുക്കവുമുള്ള പരമ്പരാഗത രേഖീയ രീതികൾ ഇവിടെ തകരുന്നു. കാലം മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു; ഭൂതവും ഭാവിയും വർത്തമാനവും ഒരു സ്വപ്നത്തിലെന്നപോലെ പരസ്പരം പുണരുന്നു. യാഥാർഥ്യമേത്, കൽപ്പിതമേത് എന്ന് തിരിച്ചറിയാനാവാത്ത വിധം അവ അലിഞ്ഞുചേരുന്നു. സുരക്ഷിതമായ വായനയുടെ കസേരകളിൽ നിന്ന് വായനക്കാരൻ അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ കയങ്ങളിലേക്ക് എറിയപ്പെടുകയാണ്. ചരിത്രത്തെ അനങ്ങാത്ത കരിങ്കല്ലായി കാണുന്നതിന് പകരം, ഭാവനയുമായി കോർത്തിണക്കി പുനർനിർമിക്കുന്ന രീതി പുതിയൊരു സൗന്ദര്യശാസ്ത്രം തന്നെ സൃഷ്ടിച്ചു. ചരിത്രപുരുഷന്മാരെ സാങ്കൽപ്പിക കഥാപാത്രങ്ങളോടൊപ്പം അവതരിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ, ചരിത്രസത്യം എന്ന ധാരണ പുനർചിന്തയ്ക്ക് വിധേയമാകുന്നു. ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ഓർമകൾ ഓരോ ചരിത്രമാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് ഇതിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്നു.
കവിതയുടെ ലോകത്തും ഈ മാറ്റം ഗൃഹാതുരമായ നൊമ്പരത്തോടെ ദർശിക്കാനാകും. ചന്ദസുകളുടെയും താളക്രമങ്ങളുടെയും ആഭരണങ്ങൾ അഴിച്ചുവെച്ച് കവിത 'നസർ' (Prose Poetry) എന്ന ലളിതമായ ഉടയാട ധരിച്ചു. ആകാശസീമകളിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെക്കാൾ, ഭൂമിയിലെ ചായക്കോപ്പയും, ഏകാന്തമായ തെരുവുവിളക്കും, വ്യക്തിയുടെ ആത്മസംഘർഷങ്ങളും ദിനചര്യയിലെ ചെറിയ അനുഭവങ്ങളും കവിതയുടെ കരിമഷിയായി. കവിത ഇവിടെ പ്രസംഗമല്ല; മറിച്ച് ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് ഹൃദയത്തിലേക്ക് തൊടുക്കുന്ന ചോദ്യചിഹ്നമായി മാറി. ഉത്തരം നൽകുന്നവനല്ല, മറിച്ച് സംശയങ്ങൾ ബാക്കിവെക്കുന്നവനാണ് ഉത്തരാധുനിക കവി. വായനക്കാരനെ വ്യക്തമായ സന്ദേശങ്ങൾ നൽകി തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നതിന് പകരം, അവനെ ആഴത്തിലുള്ള ചിന്തകളിലേക്കും അസ്വസ്ഥതകളിലേക്കും നയിക്കുകയാണ് ഇത്തരം കവിതകൾ ചെയ്യുന്നത്.
അറബി സാഹിത്യത്തിലെ ഈ വിപ്ലവത്തിന് കരുത്ത് പകർന്നത് പാരമ്പര്യത്തെയും ആധുനികതയെയും ഒരുപോലെ തൊട്ടറിഞ്ഞ ചില പ്രതിഭകളാണ്. ഉത്തരാധിനിവേശ പഠനങ്ങളുടെ നെടുംതൂണായ എഡ്വാർഡ് സെയ്ദ് തന്റെ 'ഓറിയന്റലിസം' എന്ന വിഖ്യാത കൃതിയിലൂടെ പാശ്ചാത്യ വ്യാഖ്യാനങ്ങളുടെ അസ്തിത്വം ചോദ്യം ചെയ്തു. അറബി സാഹിത്യ നിരൂപണത്തിന് പുതിയൊരു ദിശാബോധം നൽകിയത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിരീക്ഷണങ്ങളാണ്. അറബി കവിതയിലെ ഉത്തരാധുനികതയുടെ പര്യായമായ അഡോണിസ്, വാക്കിന്റെ അർഥത്തേക്കാൾ അതിന്റെ നിശബ്ദതയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന ശൈലിയിലൂടെ വിപ്ലവം സൃഷ്ടിച്ചു. പാരമ്പര്യത്തിന്റെ കെട്ടുപാടുകളെ തകർത്ത് സ്വതന്ത്ര കവിതയ്ക്ക് അദ്ദേഹം ജീവൻ നൽകി. ഫലസ്തീൻ പോരാട്ടങ്ങളുടെ കവിയായ മഹ്മൂദ് ദർവീഷ് തന്റെ പിൽക്കാല കവിതകളിൽ വിപ്ലവത്തിന്റെ മഹാകഥകളിൽ നിന്ന് വ്യക്തിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ വേദനകളിലേക്കും ബിംബങ്ങളിലേക്കും ചേക്കേറി.
ലബനീസ് നോവലിസ്റ്റായ ഇല്യാസ് ഖൂരി ചരിത്രത്തെ പല പാഠങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കുന്ന 'മെറ്റാഫിക്ഷൻ' ശൈലിയിലൂടെ ഉത്തരാധുനിക നോവലുകൾക്ക് പുതിയൊരു മുഖം നൽകി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ 'ബാബുശ്ശംസ്' ഉത്തരാധുനിക ക്ലാസിക്കായി ശോഭിക്കുന്നു. സൂഫി പാരമ്പര്യത്തെയും പുരാതന ചരിത്രത്തെയും വിഘടിത രൂപത്തിൽ നോവലുകളിൽ ആവിഷ്കരിച്ച ഗമാൽ അൽ-ഗിത്താനി അധികാരത്തിന്റെ ക്രൂരതകളെ വരച്ചുകാട്ടി. സഹാറ മരുഭൂമിയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മിത്തുകളെയും യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെയും കൂട്ടിയിണക്കി നോവലുകൾ രചിച്ച ഇബ്രാഹിം അൽ-കോനി മാജിക്കൽ റിയലിസത്തിന്റെ പുതിയ സാധ്യതകൾ അറബിയിൽ പരീക്ഷിച്ചു. ഈ എഴുത്തുകാരെല്ലാം തന്നെ പാശ്ചാത്യ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ അറബിക് സാംസ്കാരിക സാഹചര്യങ്ങളിലൂടെ പുനർരൂപപ്പെടുത്തിയവരാണ്.
അറബി നിരൂപകർക്കിടയിൽ ഈ ചിന്താധാര പലപ്പോഴും തർക്കവിഷയമായിട്ടുണ്ട്. പാരമ്പര്യത്തിന്റെ കാവൽക്കാർ ഇതിനെ ഭാഷാപരവും സാഹിത്യപരവുമായ അരാജകത്വമായി കണ്ടു. പാരമ്പര്യ മൂല്യങ്ങളെയും ഭാഷാശുദ്ധിയെയും ഇത് തകർക്കുന്നു എന്നതായിരുന്നു ഈ സംരക്ഷണ അമ്മാവന്മാരുടെ പ്രധാന വിമർശനം. എന്നാൽ മാറ്റത്തെ പ്രണയിക്കുന്നവർ ഇതിനെ ബൗദ്ധിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പുലരിയായി സ്വാഗതം ചെയ്തു. ഇവിടെ നാം തിരിച്ചറിയേണ്ട പ്രധാന വസ്തുത, അറബിയിലെ ഉത്തരാധുനികത പാശ്ചാത്യ ആശയങ്ങളുടെ വെറുമൊരു പകർപ്പല്ല എന്നതാണ്. അത് പാരമ്പര്യവും ആധുനികതയും, വിശ്വാസവും സംശയവും, മതവും രാഷ്ട്രീയവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങളിൽ നിന്ന് ജനിച്ച തദ്ദേശീയമായ വേദനയാണ്. അറബി മണ്ണിന്റെ ഗന്ധവും ആഗോള ചിന്തകളുടെ വെളിച്ചവും ഇവിടെ ഒന്നിക്കുന്നു. ആധുനിക കാലത്തെ മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്ന ശൂന്യതയെയും വിഭജനത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കാൻ ഉത്തരാധുനികതയോളം പോന്ന മറ്റൊരു ഉപകരണം അറബി സാഹിത്യത്തിന് കണ്ടെത്താനായില്ല.
ചുരുക്കിപ്പറഞ്ഞാൽ, ഉത്തരാധുനികത ഒരു യാത്രയുടെ അവസാനമല്ല, മറിച്ച് അനന്തമായ ചോദ്യം ചെയ്യലുകളുടെ തുടക്കമാണ്. ഇത് ചിലപ്പോൾ ആശയക്കുഴപ്പങ്ങളും അനിശ്ചിതത്വങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചാലും, സാഹിത്യപരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് പുതിയ വാതിലുകൾ തുറക്കുകയും, ഇതുവരെ മൗനത്തിലാഴ്ന്നുപോയ ശബ്ദങ്ങളെയും വിഷയങ്ങളെയും മുൻനിരയിലേക്കു കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്തു. ഉത്തരാധുനികത അറബി ഭാഷയ്ക്കും സാഹിത്യത്തിനും പുതിയൊരു ചിന്താവിസ്താരമാണ് നൽകുന്നത്. 'സാഹിത്യം എന്താണ്?', 'ഭാഷ ആരുടേതാണ്?', 'അർത്ഥം എവിടെയാണ് ജനിക്കുന്നത്?' എന്നീ അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങൾ വീണ്ടും ഉന്നയിക്കുന്നതിലൂടെ, അത് സാഹിത്യത്തിന് നിത്യയൗവനം നൽകുന്നു. ഓരോ വായനക്കാരനും തന്റേതായ അർത്ഥദേശങ്ങൾ കണ്ടെത്താനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്നതിലൂടെ, അറബി സാഹിത്യം കൂടുതൽ മാനവികവും സർഗാത്മകവുമായ തലത്തിലേക്ക് ഉയരുകയാണ്.