മിഡിൽ ഈസ്റ്റ് ലോക രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണവും ശക്തിപോരാട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ പ്രദേശങ്ങളിലൊന്നാണ്. മതപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളും ചരിത്രപരമായ വൈരങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ മത്സരങ്ങളും സാമ്പത്തിക താൽപ്പര്യങ്ങളും ഇവിടെ പരസ്പരം ഇടകലരുമ്പോൾ, ഈ പ്രദേശം പലപ്പോഴും ലോക ശക്തികളുടെ ശ്രദ്ധാകേന്ദ്രമാകുന്നു. ഈ ശക്തിസമവാക്യങ്ങളുടെ പിന്നിൽ പല നേതാക്കളും സൈനിക തന്ത്രജ്ഞരുമുണ്ടെങ്കിലും, അവരുടെ ഇടയിൽ ഏറെ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയ വ്യക്തികളിൽ ഒരാളായി ഖാസിം സുലൈമാനിയുടെ പേര് ഇന്നും ശക്തമായി ഉയർന്നു കേൾക്കുന്നു. ഇറാന്റെ ഇസ്ലാമിക് റവല്യൂഷനറി ഗാർഡ് കോർപ്പ്സിന്റെ കുദ്സ് ഫോഴ്സ് കമാൻഡറായിരുന്ന സുലൈമാനി ഒരു സാധാരണ സൈനിക ജനറൽ മാത്രമല്ലായിരുന്നു; മറിച്ച് മിഡിൽ ഈസ്റ്റിന്റെ രാഷ്ട്രീയവും യുദ്ധതന്ത്രങ്ങളും രൂപപ്പെടുത്തിയ ഒരു പ്രധാന ശക്തിയായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതവും പ്രവർത്തനങ്ങളും മനസ്സിലാക്കാതെ മിഡിൽ ഈസ്റ്റിലെ ഇന്നത്തെ സംഘർഷങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.
1957-ൽ ഇറാനിലെ കിർമാൻ പ്രവിശ്യയിലെ ഒരു സാധാരണ കുടുംബത്തിലാണ് ഖാസിം സുലൈമാനി ജനിച്ചത്. ബാല്യം സാമ്പത്തിക ബുദ്ധിമുട്ടുകളാൽ നിറഞ്ഞതായിരുന്നു. കുടുംബത്തെ സഹായിക്കാനായി യുവാവായിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ അദ്ദേഹം കഠിനാധ്വാനം ചെയ്തിരുന്നു. കെട്ടിടനിർമാണ മേഖലയിലും മറ്റ് ചെറിയ ജോലികളിലും പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം പിന്നീട് ഒരു വലിയ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാകുമെന്ന് അന്ന് ആരും കരുതിയിരുന്നില്ല. 1979-ൽ ഇറാനിൽ നടന്ന ഇസ്ലാമിക് വിപ്ലവമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വഴിത്തിരിവായത്. ഈ വിപ്ലവത്തിന് ശേഷം രൂപം കൊണ്ട ഇസ്ലാമിക് റവല്യൂഷനറി ഗാർഡ് കോർപ്പ്സിൽ അദ്ദേഹം ചേർന്നു. തുടർന്ന് 1980-ൽ ആരംഭിച്ച ഇറാൻ–ഇറാഖ് യുദ്ധമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈനികജീവിതത്തെ നിർണായകമായി രൂപപ്പെടുത്തിയത്.
ആ യുദ്ധത്തിൽ അദ്ദേഹം പ്രകടിപ്പിച്ച ധൈര്യവും തന്ത്രശേഷിയും അദ്ദേഹത്തെ വേഗത്തിൽ ഉയർന്ന സ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് എത്തിച്ചു. മുന്നണിയിൽ നിന്ന് സൈനികരെ നയിക്കുന്ന നേതാവായിരുന്ന അദ്ദേഹം സഹപ്രവർത്തകരിൽ വലിയ വിശ്വാസവും ആദരവും നേടി. സൈനികരോടൊപ്പം തന്നെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ രീതിയാണ് അദ്ദേഹത്തെ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാക്കിയത്. ഇതോടെ അദ്ദേഹം ഇറാനിലെ സൈനിക സംവിധാനത്തിൽ ഒരു പ്രധാന നേതാവായി മാറി.
1998-ൽ ഖാസിം സുലൈമാനിയെ കുദ്സ് ഫോഴ്സിന്റെ കമാൻഡറായി നിയമിച്ചു. IRGC-യുടെ ഈ പ്രത്യേക വിഭാഗം ഇറാന്റെ വിദേശ സൈനിക പ്രവർത്തനങ്ങളും രഹസ്യ ഓപ്പറേഷനുകളും ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകമാണ്. ഇറാന്റെ അതിർത്തികൾക്കപ്പുറം രാജ്യത്തിന്റെ താൽപ്പര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും പ്രാദേശിക സഖ്യങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനുമാണ് ഈ വിഭാഗം പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സുലൈമാനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ കുദ്സ് ഫോഴ്സ് മിഡിൽ ഈസ്റ്റിലാകെ വലിയ സ്വാധീനം നേടി. വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലെ സായുധ സംഘടനകളെയും രാഷ്ട്രീയ ശക്തികളെയും ബന്ധിപ്പിച്ച ഒരു വലിയ ശൃംഖല അദ്ദേഹം രൂപപ്പെടുത്തി. ഈ ശൃംഖല പിന്നീട് മിഡിൽ ഈസ്റ്റിലെ ശക്തിസമവാക്യങ്ങളെ തന്നെ മാറ്റിമറിച്ചു.
സുലൈമാനിയുടെ തന്ത്രപരമായ ഏറ്റവും പ്രധാന നേട്ടമായി പലരും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത് “പ്രതിരോധത്തിന്റെ അച്ചുതണ്ട്” എന്നറിയപ്പെടുന്ന സഖ്യമാണ്. ഈ സഖ്യത്തിൽ ലെബനനിലെ ഹിസ്ബുല്ലാഹ്, ഇറാഖിലെ ശിയ മിലീഷ്യകൾ, സിറിയയിലെ ബഷർ അൽ അസദ് സർക്കാരിന്റെ സൈനിക സഖ്യങ്ങൾ, യെമനിലെ ഹൂത്തി പ്രസ്ഥാനം തുടങ്ങിയവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ സഖ്യത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം മിഡിൽ ഈസ്റ്റിൽ അമേരിക്കയുടെയും ഇസ്രായേലിന്റെയും സ്വാധീനം ചെറുക്കുകയായിരുന്നു. സുലൈമാനിയുടെ തന്ത്രം നേരിട്ട് വലിയ യുദ്ധം നടത്തുക എന്നതല്ലായിരുന്നു. മറിച്ച് വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലെ കൂട്ടാളികളെ ശക്തിപ്പെടുത്തി ഒരു വലിയ സ്വാധീനവലയം സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതായിരുന്നു. ഈ രീതിയിലുള്ള യുദ്ധതന്ത്രത്തെ സൈനിക ലോകത്ത് “പ്രോക്സി വാർ” എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
2011-ൽ ആരംഭിച്ച സിറിയൻ ആഭ്യന്തര യുദ്ധം മിഡിൽ ഈസ്റ്റിലെ രാഷ്ട്രീയ ഭൂപടം തന്നെ മാറ്റിമറിച്ച സംഭവമായിരുന്നു. ഈ യുദ്ധത്തിൽ ഇറാൻ ശക്തമായി ഇടപെട്ടപ്പോൾ അതിന്റെ പിന്നിലെ പ്രധാന തന്ത്രജ്ഞൻ സുലൈമാനിയായിരുന്നു. സിറിയയിലെ പ്രസിഡന്റ് ബഷർ അൽ അസദ് സർക്കാരിനെ പിന്തുണച്ച് ഇറാൻ സൈനിക ഉപദേശകരെയും സഖ്യസേനകളെയും അയച്ചു. ലെബനനിലെ ഹിസ്ബുല്ലാഹ് പോരാളികളും ഈ യുദ്ധത്തിൽ പങ്കെടുത്തു. പല റിപ്പോർട്ടുകൾ പ്രകാരം സിറിയയിലെ പ്രധാന യുദ്ധഭൂമികളിൽ സുലൈമാനി നേരിട്ട് സന്ദർശനം നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം ഒരു ഓഫീസ് ജനറൽ മാത്രമല്ല, യുദ്ധഭൂമിയിൽ സജീവമായി ഇടപെടുന്ന നേതാവാണെന്നത് വ്യക്തമായി.
സുലൈമാനിയുടെ തന്ത്രങ്ങൾ ഇസ്രായേലിന് വലിയ വെല്ലുവിളിയായി മാറി. ലെബനനിലെ ഹിസ്ബുല്ലാഹ് സംഘടനയ്ക്ക് ലഭിച്ച സൈനിക പിന്തുണയിലൂടെ ഇസ്രായേലിന്റെ വടക്കൻ അതിർത്തിയിൽ ശക്തമായ പ്രതിരോധം രൂപപ്പെട്ടു. ഇതോടെ ഇസ്രായേലിന് ഒരേസമയം പല ദിശകളിൽ നിന്നുള്ള ഭീഷണികളെ നേരിടേണ്ട സാഹചര്യം ഉണ്ടായി. 2006-ലെ ലെബനൻ യുദ്ധത്തിൽ ഹിസ്ബുല്ലാഹ് ഇസ്രായേൽ സൈന്യത്തെ ശക്തമായി ചെറുത്തുനിന്നത് സുലൈമാനിയുടെ തന്ത്രങ്ങളുടെ ഫലമായിരുന്നുവെന്ന് പല സൈനിക വിദഗ്ധരും വിലയിരുത്തുന്നു.
ഇറാഖ് യുദ്ധകാലത്ത് സുലൈമാനിയുടെ പേര് അമേരിക്കൻ സൈനിക റിപ്പോർട്ടുകളിൽ പലവട്ടം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഇറാഖിലെ ചില മിലീഷ്യ സംഘങ്ങൾക്ക് ഇറാന്റെ പിന്തുണയുണ്ടെന്നും അവർ അമേരിക്കൻ സൈന്യത്തെ ആക്രമിക്കുന്നുവെന്നും അമേരിക്ക ആരോപിച്ചു. ഇതോടെ സുലൈമാനി അമേരിക്കയുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങളിൽ ഒരാളായി മാറി. ഈ സംഘർഷത്തിന്റെ ഉച്ചസ്ഥിതിയായിരുന്നു 2020 ജനുവരി 3-ന് നടന്ന സംഭവം. ബാഗ്ദാദ് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിന് സമീപം അമേരിക്ക നടത്തിയ ഡ്രോൺ ആക്രമണത്തിലാണ് ഖാസിം സുലൈമാനി കൊല്ലപ്പെട്ടത്. അമേരിക്കൻ പ്രസിഡന്റ് ഡൊണാൾഡ് ട്രംപ് ഈ ആക്രമണത്തിന് ഉത്തരവിട്ടതാണെന്ന് പിന്നീട് സ്ഥിരീകരിച്ചു. സുലൈമാനിയോടൊപ്പം ഇറാഖിലെ മിലീഷ്യ നേതാവ് അബു മഹ്ദി അൽ മുഹന്ദിസും കൊല്ലപ്പെട്ടു.
ഈ സംഭവം മിഡിൽ ഈസ്റ്റിൽ വലിയ രാഷ്ട്രീയ പ്രതികരണങ്ങൾക്ക് കാരണമായി. ഇറാനിൽ ലക്ഷകണക്കിന് ആളുകൾ പങ്കെടുത്ത വൻ ശവസംസ്കാര ചടങ്ങുകൾ നടന്നു. സുലൈമാനിയുടെ മരണത്തിന് പിന്നാലെ ഇറാൻ ഇറാഖിലെ അമേരിക്കൻ സൈനിക താവളങ്ങളിൽ മിസൈൽ ആക്രമണം നടത്തി. ഇതോടെ അമേരിക്കയും ഇറാനും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം കൂടുതൽ രൂക്ഷമായി.
സുലൈമാനിയുടെ മരണത്തിനു ശേഷം അദ്ദേഹം ഇറാനിൽ ഒരു ശക്തമായ ദേശീയ പ്രതീകമായി മാറി. രാജ്യത്തുടനീളം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിത്രങ്ങളും സ്മാരകങ്ങളും ഉയർന്നു. പലർക്കും അദ്ദേഹം വിദേശ ശക്തികൾക്കെതിരെ പോരാടിയ ഒരു ദേശീയ വീരനായി മാറി. അതേസമയം അമേരിക്കയും ചില പാശ്ചാത്യ രാജ്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ അപകടകരമായ സൈനിക തന്ത്രജ്ഞനായി വിലയിരുത്തുന്നു. അവരുടെ കാഴ്ചയിൽ അദ്ദേഹം പല സായുധ സംഘങ്ങളുടെയും പിന്നിലെ പ്രധാന ശക്തിയായിരുന്നു.
എന്നാൽ സുലൈമാനിയുടെ സ്വാധീനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണത്തോടെ അവസാനിച്ചില്ല. അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിച്ച സൈനിക-രാഷ്ട്രീയ ശൃംഖല ഇന്നും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ലെബനൻ, സിറിയ, ഇറാഖ്, യെമൻ എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിലെ ഇറാന്റെ സ്വാധീനം നിലനിർത്താൻ ഈ ശൃംഖല പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. മിഡിൽ ഈസ്റ്റിലെ പല സംഘർഷങ്ങളിലും ഈ സഖ്യങ്ങളുടെ സ്വാധീനം ഇപ്പോഴും വ്യക്തമാണ്. ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ പല വിദഗ്ധരും പറയുന്നത് ഒരേ കാര്യമാണ് — മിഡിൽ ഈസ്റ്റിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഭൂപടം സുലൈമാനിയുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ തന്നെ പുനർനിർമിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന്.
ചരിത്രത്തിൽ ചില വ്യക്തികൾ അവരുടെ കാലഘട്ടത്തെക്കാൾ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്താറുണ്ട്. ഖാസിം സുലൈമാനി അത്തരമൊരു വ്യക്തിയാണ്. അദ്ദേഹം ഒരു ജനറൽ മാത്രമല്ലായിരുന്നു; മിഡിൽ ഈസ്റ്റിലെ ശക്തിസമവാക്യങ്ങളെ മാറ്റിമറിച്ച തന്ത്രജ്ഞൻ, നിരവധി രാഷ്ട്രീയ-സൈനിക സംഭവങ്ങളുടെ പിന്നിലെ നിശ്ശബ്ദ ശിൽപി, ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ പ്രതീകമായ നേതാവ്. അദ്ദേഹം മരിച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ തന്ത്രങ്ങളും സ്വാധീനവും ഇന്നും മിഡിൽ ഈസ്റ്റിന്റെ യുദ്ധഭൂമികളിൽ ജീവിക്കുന്നു. ഇന്നും ഇറാൻ - അമേരിക്ക - ഇസ്രായേൽ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങൾ ശക്തമാകുമ്പോൾ ഒരു ചോദ്യം വീണ്ടും ഉയരുന്നു — ഖാസിം സുലൈമാനി ചരിത്രത്തിലേക്ക് മാറിയോ, അതോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിഴൽ ഇപ്പോഴും മിഡിൽ ഈസ്റ്റിന്റെ ഭാവിയെ നയിക്കുകയാണോ?